ช่วงนี้ ได้รับข่าวสารการจากไปของหลายท่าน ที่เป็นที่สะเทือนใจของสังคมก็เช่น คุณหมอกฤตไท หรือใกล้ตัวผมหน่อยก็คือท่านรองอธิบดีณัฐภาณุ นพคุณ ซึ่งท่านเคยเป็นผู้บังคับบัญชาผมเมื่อหลายปีก่อน ทุกคนคงรู้จักท่านดีกว่าในฐานะอดีตโฆษก ศบค. ภาคภาษาอังกฤษ ที่ออกโทรทัศน์ทุกวันช่วงโควิด ทำให้ผมนึกถึงเรื่องความทรงจำที่เรามีต่อผู้ที่จากไป

ผมมีโอกาสนึกถึงเรื่องนี้มาสักพักหนึ่งแล้วครับ และคิดว่าก็เป็นช่วงเวลาที่เหมาะสม โดยวันนี้เป็นวันพ่อแห่งชาติด้วย เลยอยากจะเขียนถึงวิถีแห่งความทรงจำที่ผมมีต่อพ่อที่จากไปแล้วหลายปีสักนิดหนึ่ง

คุณพ่อผมท่านจากไปตั้งแต่ปี 2552 นับถึงปีนี้ก็ 14 ปีแล้ว ผมเชื่อว่าแต่ละคนมีวิธีการจดจำและนึกถึงคนที่รักที่จากไปแตกต่างกัน และมีวิถีของตนเอง

สำหรับผม ผมมักจะนึกถึงพ่อเวลาขับรถ

นั่นก็เพราะว่า ผมมักใช้เวลาในวัยเด็กกับพ่ออยู่ในรถเสียส่วนใหญ่ เมื่อก่อน พ่อใช้รถเป็นพาหนะหลักในการพาแม่และผมไปท่องเที่ยว เปิดหูเปิดตา แสวงหาประสบการณ์ ไม่ว่าจะเป็นการขับรถไปลำปางเชียงใหม่ ที่ไปประจำจนผมคุ้นชินกับเส้นทางสายเหนือ ไปนอนดูฝนดาวตกทั้งคืนที่นครนายก หรือลงใต้ช่วงสงกรานต์ไปถึงปาดังเบซาร์

พ่อใช้รถทำอาชีพเสริมเพื่อหารายได้เพิ่มให้แก่ครอบครัวด้วยการรับของส่งของไปขายตามซุปเปอร์มาร์เก็ต/ร้านค้า/สหกรณ์ต่าง ๆ เรียกได้ว่า ตลอดช่วงประถมหลังเลิกเรียน ผมก็จะติดรถไปกับพ่อและแม่ ไปรับ/ส่งขนมขายตามที่ต่าง ๆ เสมอ กลับถึงบ้านราวสองสามทุ่มตลอด เคยรับทั้งเทปคาสเซทจากเยาวราช ขนมปังพรชัยไส้ทะลักจากบางลำพู ข้าวแต๋นจากลำปาง ปลากรอบจากหนองมน เอาขนมปี๊บมาแบ่งขาย แชมพูสมุนไพร รวมทั้งเค้กชิฟฟอน พ่อจึงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการไม่อายทำกิน ไม่หมิ่นเงินน้อย ไม่คอยวาสนา

เวลาที่นั่งอยู่ด้วยกันในรถ พ่อก็มักจะใช้เวลานี้ พูดถึงประสบการณ์วัยเด็กของตนเอง เล่าให้ฟังว่า อาม่า หรือย่าของผม เมื่อก่อนมีชีวิตเหมือนละครญี่ปุ่นที่ฉายในโทรทัศน์เรื่อง “โอชิน” ที่ตัวเอกคือสตรีที่ต้องดูลูกหลายคนจนเติบใหญ่ พ่อมักจะเล่าว่า ในอดีต อาม่าเองก็เช่นกัน จะต้องเลี้ยงลูกถึงแปดคน และแต่ละวันต้องเลี้ยงดูคนงานหลายร้อยคน และพ่อก็มักจะมีหน้าที่เดินตามอาม่าไปซื้อของในตลาด

พ่อใช้เวลาในรถอธิบายเหตุการณ์บ้านเมือง ประวัติศาสตร์ และสิ่งที่เกิดขึ้นในต่างประเทศ ซึ่งเมื่อผมโตขึ้น ก็ถือโอกาสใช้เวลานี้ในการถกเถียงอย่างออกรสด้วย

หากเป็นช่วงเช้า ตอนไปโรงเรียน พ่อมักจะเปิดวิทยุ คลื่นข่าว และผมจำได้ว่ามีคลื่นหนึ่งที่ถ่ายทอดสัญญาณเสียงของ บีบีซี ภาคภาษาไทย ก่อนที่จะถูกปิดและเปิดใหม่เป็น บีบีซีไทย อย่างที่เห็นทุกวันนี้ เค้าจะเอาเรื่องเชคสเปียร์มาเล่า ผมฟังทุกเช้าและพอจบรายการก็จะถึงประสานมิตรพอดี

และที่สำคัญคือพ่อมักจะเอาเวลาที่อยู่ในรถซึ่งผมไปไหนไม่ได้ ในการอบรม สั่งสอน และดุ หลายครั้งผมแกล้งหลับ (จนหลับไปเลยก็มี) แต่ส่วนใหญ่ก็มักจะต้องฟัง (อาจจะแถมด้วยแม่อบรมต่อด้วย)

เวลาที่ใช้ร่วมกันในรถ จึงมากเหลือเกิน

ทั้งพ่อและแม่ของผมชอบขับรถ ผมน่าจะได้รับถ่ายทอดนิสัยนี้มาจากท่านทั้งสอง ทำให้วันหยุดสุดสัปดาห์ ผมเองก็มักจะใช้เวลาขับรถไปที่ต่าง ๆ และเมื่อได้จับพวงมาลัย หลายต่อหลายครั้งก็จะมีภาพของพ่อแฟลชขึ้นมาในหัว เป็นระยะ ๆ

ตอนเช้าขับรถไปทำงาน ก็มักจะเป็นภาพการนั่งฟังเรื่องเชคสเปียร์ของบีบีซีไทยที่เค้าเอามาเล่าอย่างเพลิดเพลิน หากผมหลับอยู่ในตอนนั้นพ่อก็จะปลุก เพราะรู้ว่าผมชอบฟังรายการนี้

ตอนขับรถไปต่างจังหวัดไกล ๆ ภาพที่แฟลชเข้ามาก็เป็นภาพที่พ่อเล่าเรื่องสมัยเด็ก

ตอนขับรถไปในกรุงเทพฯ เมื่อผ่านสถานที่ที่ ที่เราเคยไปส่งขนม ส่งของขายด้วยกัน ภาพเหล่านั้นก็แฟลชกลับมา หรือเส้นทางที่พ่อเคยขับไปส่งโรงเรียน ก็จะนึกถึงอีก

นึกถึงทีไรก็มักจะตามมาด้วยความคิดที่ว่า ถ้าพ่ออยู่ตอนนี้ พ่อจะคิดอย่างไรกับสิ่งนั้นสิ่งนี้ที่เกิดขึ้น พ่อจะมีความเห็นต่อเรื่องนี้อย่างไร พ่อจะยังดุเราเรื่องนี้อยู่หรือเปล่า พ่อจะชมเราบ้างไหม พ่อจะยังเห็นว่าทำสิ่งนี้ไม่ดีอยู่นั่นหรือเปล่า บางครั้งก็รู้สึกเสียใจที่ตอนเด็ก ๆ ทำกิริยาไม่ดีใส่พ่อบ้าง หรือเถียง ทะเลาะกันบ้าง

แน่นอน วันนี้ก็กลับไปแก้ไขอะไรไม่ได้ หรือความอยากรู้อยากเห็นว่าพ่อจะคิดอย่างไรกับเรื่องต่าง ๆ ก็เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้

แต่บางที การนึกถึงท่าน ให้ท่านโลดแล่นในความทรงจำของเรา ก็ทำให้ชุ่มชื่นหัวใจไม่น้อย เสมือนชุบชีวิตให้ท่านฟื้นขึ้นมาในชั่วขณะหนึ่ง เหมือนท่านไม่ได้ห่างเราไปไหน แต่ยังเด่นชัดในใจ อย่างน้อยก็ตลอดชีวิตที่ความทรงจำของเรายังคงอยู่นี้เอง

สำหรับคุณผู้อ่านล่ะครับ จดจำคนรักที่จากไปแล้วอย่างไรบ้าง

ช่วงใกล้วันหยุดยาวเนื่องในวันเข้าพรรษาและวันอาสาฬหบูชาที่ผ่านมา เป็นจังหวะเดียวกับที่พี่ ๆ ที่เคยบวชหมู่เป็นพระนวกะพร้อมกันเมื่อช่วงเข้าพรรษาปี 2553 ได้ชวนผมเข้ากลุ่มไลน์ เพื่อเป็นช่องทางติดต่อ พูดคุย ธรรมะบ้าง ไม่ธรรมะบ้าง ทำให้ผมนึกได้ว่า บัดนี้ ก็เป็นเวลาล่วงสิบปีแล้ว เลยอยากจะนึกสะท้อนบทเรียน สิ่งที่เคยตั้งใจไว้เมื่อสิบปีที่แล้ว ปัจจุบันเป็นอย่างไรบ้าง

ผมบวชเมื่ออายุ 20 ปีพอดี เป็นช่วงที่กลับมาเมืองไทยระหว่างปิดเทอมฤดูร้อนหลังเรียนจบ A-level และกำลังรอผลที่ยื่นเข้ามหาวิทยาลัย ในมุมมองผมตอนนั้น ผมรู้สึกว่า จะบวชทั้งที ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะต้องมีความพร้อมหลายประการ ไม่ว่าจะเป็นความพร้อมด้านร่างกาย ไม่บังเอิญเจ็บป่วย ด้านหน้าที่การงาน และความพร้อมด้านจิตใจที่จะต้องถือศีลและประพฤติปฏิบัติตนภายใต้ร่มกาสาวพัสตร์ ผมตั้งใจว่าหากจะบวชก็อยากจะได้ศึกษาหาความรู้ ได้ฝึกปฏิบัติอย่างเป็นเรื่องเป็นราว

นึกขึ้นได้ว่าเมื่อตอน ม.4 โรงเรียนเคยพาไปเข้าค่ายพุทธบุตรที่วัดปัญญานันทาราม ที่คลองหก ในช่วงที่เข้าค่ายสามวันสองคืน พวกเราถือศีลแปดข้อ และนอนกางมุ้งใต้กลดในโรงนอน ฝึกนั่งสมาธิอย่างจริงจัง และที่วัดก็ไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกมากมายเกินความจำเป็น ไม่มีโบสถ์สีทองอร่าม และพระอาจารย์ที่อบรม ก็มุ่งเน้นการสอนให้เข้าใจหลักธรรม และสอนการปฏิบัติ ผมจึงได้ไปลองค้นหาก็พบว่าวัดปัญญานันทารามเป็นวัดที่หลวงพ่อปัญญานันทภิกขุมีดำริให้สร้างขึ้น ส่วนตัวท่านเองนั้นเป็นเจ้าอาวาสอยู่ที่วัดชลประทานซึ่งมีการจัดบวชหมู่เป็นประจำทุกเดือน แม้ในเวลานั้น หลวงพ่อปัญญานันทภิกขุท่านจะมรณภาพไปแล้ว แต่ธรรมเนียมการบวชหมู่ พิธีที่เรียบง่าย ไม่มีการแห่นาค และการเน้นการสอนหลักธรรมและการทำสมาธิซึ่งกลายเป็นสิ่งที่อยู่คู่วัดชลประทาน ก็ทำให้ผมรู้สึกว่าอยากจะบวชที่วัดนี้

ผมได้เคยเขียนเรื่องราวเกี่ยวกับการบวชไว้ในบล็อกเก่าของผม ในชื่อเรื่อง “ใต้ประทีปธรรม สิบห้าวัน ที่วัดชลประทานฯ” มีทั้งหมดสิบสองตอน สามารถติดตามอ่านได้ที่นี่ครับ จะมีรายละเอียดตั้งแต่ตอนเตรียมตัวบวช จนกระทั่งวันลาสิกขาครับ

ก่อนที่จะลาสิกขา ผมได้มีโอกาสฟังเทปธรรมเทศนาโดยหลวงพ่อปัญญานันทภิกขุที่เปิดในช่วงที่พระนวกะรับบาตรที่ลานหินโค้ง ท่านกล่าวไว้ทำนองว่า แม้จะเป็นฆราวาส เราก็สามารถบวชได้ เรียกว่า “บวชใจ” คือตั้งมั่นปฏิบัติในศีลในธรรม เจริญสติ ก็ถือว่าเป็นการบวช ผมฟังแล้วก็ตั้งใจว่า หากลาสิกขาไปแล้ว ก็จะพยายามบวชใจ พยายามครองสติ และนำเอาวัตรปฏิบัติและสิ่งที่ได้เรียนรู้ระหว่างเป็นพระนวกะมาปรับใช้ในชีวิตประจำวันให้ได้มากที่สุด แม้จะมีโอกาสบวชเป็นเวลาสั้น ๆ สิบห้าวัน แต่ก็เป็นสิบห้าวันที่มีความหมาย

สิบปีผ่านมาแล้ว ผมอยากจะสรุปสิ่งที่ได้เรียนรู้ สิ่งที่ได้คิด และปฏิบัติต่อเนื่องมา อาจจะห่างไปบ้างในบางเวลา แต่เมื่อมีเวลาก็พยายามจะกลับมาปฏิบัติให้ได้เช่นเดิม เหล่านี้คือข้อคิดที่ผมได้จากการบวชและยังคงอยู่กับผมมาตลอดสิบปีที่ผ่านมาครับ

1. สนใจเปลือกให้น้อย สนใจแก่นของพระพุทธศาสนาให้มาก – ในช่วงที่บวช ผมได้มีโอกาสอ่านหนังสือหลักธรรมของหลวงพ่อปัญญานันทภิกขุ ได้อ่านหนังสือของหลวงพ่อพุทธทาส และได้ฟังคำสอนของพระอุปัชฌาย์ ตลอดจนพระอาจารย์ที่วัด ผมก็ตระหนักได้ว่า ศาสนาพุทธในปัจจุบัน มีพิธีกรรมที่ประพฤติปฏิบัติกันมาตามความเชื่อ ตามประเพณี ซึ่งไม่ได้ผิดอะไร หลายอย่างเป็นเสมือนกุศโลบายให้คนหันมาเข้าวัด หันมาฟังเทศน์ฟังธรรม แต่เมื่อเวลาผ่านไป เราอาจจะไม่ทันได้คิดว่าแท้จริงแล้ว พิธีกรรมเหล่านั้นเป็นไปเพื่อจุดประสงค์อะไร และสอดคล้องกับคำสอนของพระพุทธเจ้าหรือไม่ หากพิเคราะห์เทียบตามพระไตรปิฎก หรือตามหลักธรรมจริง ๆ แล้ว ประเพณีหลายอย่างไม่ใช่สิ่งจำเป็นเลย หรือหากจะทำ ก็ไม่ควรลืมสิ่งที่เป็นแก่นของพระพุทธศาสนา นั่นคือการฝึกจิตของเราให้ดี ให้เกิดปัญญา ให้เห็นว่าทุกสิ่งเป็นอนัตตา จิตที่ฝึกดีแล้ว ย่อมไม่ทำในสิ่งที่ไม่ดี ย่อมแสวงหาในสิ่งที่ดี และย่อมไม่ยึดติดแม้กับการทำบุญ

ตลอดสิบปีที่ผ่านมา ผมพยายามลดการเอาตัวเองเข้าไปยุ่งเกี่ยวกับพิธีกรรมที่มากเกินความจำเป็น โดยเฉพาะพิธีกรรมที่เป็นเสมือนเปลือกหนาบดบังแก่นของคำสอน และพยายามจะเตือนตัวเองเสมอว่า โดยที่พิธีกรรมต่าง ๆ เป็นเพียงเครื่องช่วยให้เข้าถึงพระพุทธศาสนา หากบางครั้งจะทำไม่ครบขั้นตอนบ้าง แต่ไม่ได้ขัดกับหลักคำสอนที่เป็นแก่นของพระพุทธศาสนา ก็ไม่เป็นไร

2. สิ่งที่ติดตัวมาอีกประการหนึ่งก็เกี่ยวโยงกับข้อแรก นั่นคือการฝึกจิต ผมรู้สึกดีใจที่ได้มีโอกาสเรียนกรรมฐานในช่วงที่บวช ผมจำได้ว่านอกจากการเรียนหลักธรรมแล้ว พระนวกะที่วัดชลประทานฯ จะได้ฝึกปฏิบัติกรรมฐานทั้งช่วงเช้า บ่าย และค่ำ ผมได้เรียนรู้ว่า การฝึกจิตแท้จริงแล้ว ไม่จำเป็นต้องอยู่ในท่านั่งขัดสมาธิมือประสานกันและหลับตา นั่นเป็นเพียงหนึ่งในวิธีการกำหนดให้จิตนิ่งเท่านั้น แต่การฝึกจิตยังรวมไปถึงการเดินจงกรม แม้แต่การนอนก็สามารถทำสมาธิได้ หากไม่หลับเสียก่อน พระอาจารย์สอนว่า หลักใหญ่ใจความคือการตามจิตเราให้ทัน ให้รู้ว่าขณะนี้กำลังทำอะไรอยู่ นี่ก็คือการมีสมาธิอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อรู้เช่นนี้ เราก็สามารถทำสมาธิที่ใดก็ได้ วิ่งมาราธอนอยู่ก็สามารถกำหนดซ้ายหนอขวาหนอและทำสมาธิไปด้วยได้

ในระหว่างบวช ผมได้อ่านหนังสือที่หลวงพ่อปัญญานันทภิกขุบรรยายหลักธรรมคำสอนสำคัญของพระพุทธศาสนาไว้ หนึ่งในเรื่องที่ผมประทับใจ คือเรื่องเกี่ยวกับความสำคัญของการกำหนดจิต เรื่องมีอยู่ทำนองว่า มีผู้สอบถามมากมาย ว่าสิ่งนี้ทำแล้วผิดศีลไหม สิ่งนั้นทำแล้วจะบาปไหม พระสงฆ์ช่วยดูแลแม่ที่ป่วย ทำให้ต้องแตะเนื้อต้องตัวสตรีเพศ เช่นนี้ผิดไหม เป็นต้น ซึ่งหลักสำคัญคือหากจิตคิดดีแล้ว กายกรรม วจีกรรม ก็ไม่สามารถทำผิดได้ นี่คือสิ่งที่อธิบายว่าเหตุใดการทำสมาธิจึงสำคัญ และพระพุทธเจ้าก็ได้เคยตรัสไว้ว่า “แม้จะได้อุปสมบทเป็นภิกษุรักษาศีล 227 ข้อ ไม่เคยขาด ไม่ด่างพร้อยมานานถึง 100 ปี ก็ยังได้บุญกุศลน้อยกว่าผู้ที่ทำสมาธิเพียงให้จิตสงบนานเพียงชั่วไก่กระพือปีก ช้างกระดิกหู”

การทำสมาธิในรูปแบบต่าง ๆ จึงเป็นสิ่งที่ผมพยายามทำมาโดยตลอด แม้จะไม่ต่อเนื่องในบางเวลา แต่ก็พยายามทำหากโอกาสอำนวย

และนี่ก็คือบทเรียนสองเรื่องที่ผมถือปฏิบัติมาในช่วงเวลาสิบปีภายหลังจากการบวชที่วัดชลประทานฯ สำหรับอนาคต ผมตั้งใจจะทำสองข้อข้างต้นต่อไป พยายามลดละกิจกรรมหรือพิธีกรรมที่เป็นเสมือนเปลือกหนาของพระพุทธศาสนาหากไม่จำเป็น และจะพยายามตั้งใจฝึกจิตให้ดีขึ้นครับ